ประชาสังคมภาคเหนือลุกขึ้นสู้ ค้านแก้ พ.ร.บ.บัตรทอง เปิดช่อง "ร่วมจ่าย" ชี้ลดทอนศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์

ถ้าวันไหนเราเจ็บป่วยหนักแล้วต้องหยุดคิดก่อนว่า "มีเงินพอจ่ายหรือเปล่า" ก่อนจะก้าวเท้าเข้าโรงพยาบาล — นั่นคือสัญญาณที่น่ากลัวมากสำหรับระบบสาธารณสุขของประเทศ เรื่องนี้ไม่ใช่เรื่องเล็กน้อย และดูเหมือนกลุ่มคนในภาคเหนือก็คิดแบบเดียวกัน

เมื่อวันที่ 4 สิงหาคม 2569 ที่ผ่านมา เครือข่ายกลุ่มคนรักหลักประกันสุขภาพภาคเหนือ ร่วมกับเครือข่ายศูนย์ประสานงานหลักประกันสุขภาพภาคประชาชน และเครือข่ายผู้บริโภคภาคเหนือ ซึ่งครอบคลุมภาคประชาชนถึง 9 ด้าน ได้ออกแถลงการณ์ด่วนคัดค้านความพยายามแก้ไขพระราชบัญญัติหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ พ.ศ. 2545 โดยตรง ตามที่หน่วยงานเขตพื้นที่ภาคเหนือ สภาองค์กรของผู้บริโภค เผยแพร่ผ่านเฟซบุ๊กอย่างเป็นทางการ

จุดชนวนคืออะไร?

ประเด็นหลักที่ทำให้เครือข่ายออกมาเคลื่อนไหวครั้งนี้มีอยู่สองเรื่องใหญ่ คือ

• การเปิดช่อง "ร่วมจ่าย ณ จุดบริการ" หรือ Co-payment — หมายความง่าย ๆ ว่า เมื่อคุณไปหาหมอด้วยสิทธิบัตรทอง คุณอาจต้องควักเงินจ่ายส่วนหนึ่งตรงนั้นเลย ซึ่งในทางปฏิบัติคือกำแพงที่ขวางคนจนไม่ให้เข้าถึงการรักษาในยามเจ็บป่วย
• การปรับโครงสร้างคณะกรรมการ สปสช. (บอร์ด สปสช.) — เครือข่ายมองว่าการปรับโครงสร้างครั้งนี้อาจทำให้เสียงของภาคประชาชนในองค์กรหายไป และเปิดทางให้เกิดการเปลี่ยนแปลงนโยบายโดยที่ประชาชนไม่มีส่วนร่วม

นอกจากนี้ เครือข่ายยังระบุว่าเริ่มพบสัญญาณน่าเป็นห่วง คือมีหน่วยบริการบางแห่งเรียกเก็บเงินจากผู้ป่วยมากขึ้นเรื่อย ๆ แม้จะยังไม่มีการแก้กฎหมายอย่างเป็นทางการก็ตาม ซึ่งถูกมองว่าเป็น "การคุกคามระบบหลักประกันสุขภาพอย่างชัดเจน"

4 จุดยืนหลักของเครือข่ายภาคเหนือ

เครือข่ายได้แถลงจุดยืนไว้อย่างชัดเจน 4 ข้อ ซึ่งพี่สยามคิดว่าแต่ละข้อมีน้ำหนักและสมควรรับรู้กัน

• คัดค้าน Co-payment: การเก็บเงินขณะเจ็บป่วยคืออุปสรรคโดยตรงต่อการรักษา รัฐบาลควรปฏิรูประบบภาษีและบริหารงบประมาณให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น แทนที่จะโยนภาระให้ผู้ป่วยแบกรับ
• ยืนยันหลักการหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า: การแก้กฎหมายใด ๆ ต้องไม่ทำให้ประชาชนเข้าถึงบริการน้อยลง ต้องทั่วถึง เท่าเทียม และไม่เลือกปฏิบัติ
• พัฒนาระบบ ไม่ใช่ทำลายระบบ: รัฐต้องลดความเหลื่อมล้ำระหว่าง 3 กองทุนสุขภาพ (บัตรทอง ประกันสังคม สวัสดิการข้าราชการ) ลดภาระค่าใช้จ่าย นำเทคโนโลยีมาช่วยลดความแออัดในโรงพยาบาล และดูแลสวัสดิการบุคลากรทางการแพทย์อย่างเป็นธรรมด้วย
• คัดค้านกระบวนการที่ปิดบังประชาชน: การแก้ พ.ร.บ.หลักประกันสุขภาพฯ ต้องผ่านการรับฟังความคิดเห็นอย่างโปร่งใส รอบด้าน และประชาชนต้องมีส่วนร่วมจริง ไม่ใช่แค่พิธีกรรม

"สุขภาพดีและการเข้าถึงบริการสุขภาพโดยเสมอภาคเป็นสิทธิมนุษยชน ไม่ใช่สวัสดิการแบบสงเคราะห์" — เครือข่ายกลุ่มคนรักหลักประกันสุขภาพภาคเหนือ

ทำไมเรื่องนี้ถึงสำคัญกับคนไทยทุกคน

พี่สยามอยากพูดตรง ๆ ว่า เรื่องนี้ไม่ได้เกี่ยวกับ "คนจน" กลุ่มเดียว แต่มันเกี่ยวกับคนทำงานทุกคนที่ยังไม่ร่ำรวยพอจะแบกค่ารักษาพยาบาลราคาเต็มได้ในทุกสถานการณ์

ระบบบัตรทองที่เริ่มใช้มาตั้งแต่ปี 2545 ถูกมองว่าเป็นหนึ่งในความสำเร็จด้านสาธารณสุขของไทยที่ได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติ เพราะทำให้คนไทยหลายสิบล้านคนเข้าถึงการรักษาพยาบาลพื้นฐานได้โดยไม่ต้องจ่ายเงิน แต่หากมีการนำ Co-payment มาใช้ แม้จะเป็นจำนวนเงินที่ดูเล็กน้อย เช่น 30-100 บาทต่อครั้ง ในความเป็นจริงสำหรับคนที่ต้องพบแพทย์บ่อย ๆ อย่างผู้ป่วยโรคเรื้อรัง เงินก้อนเหล่านั้นสะสมกันไปอาจกลายเป็นภาระหนักได้ไม่แพ้กัน

ยิ่งไปกว่านั้น เครือข่ายยังชี้ประเด็นที่ละเอียดอ่อนมากคือ การที่ใครบางคนต้อง "พิสูจน์ความจนหน้างาน" เพื่อขอรับการยกเว้นค่าใช้จ่าย มันไม่ใช่แค่เรื่องเงิน แต่มันคือการลดทอนศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์อย่างแท้จริง

สิ่งที่ต้องจับตาและระวัง

สำหรับใครที่ติดตามเรื่องนี้ มีบางจุดที่ควรเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิด

• หากคุณหรือคนในครอบครัวใช้สิทธิบัตรทอง และโรงพยาบาลเริ่มเรียกเก็บค่าใช้จ่ายที่รู้สึกผิดปกติ สามารถร้องเรียนได้ที่สายด่วน สปสช. 1330 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง
• กระบวนการแก้ไขกฎหมายสำคัญอย่าง พ.ร.บ.หลักประกันสุขภาพฯ ต้องผ่านขั้นตอนการรับฟังความคิดเห็นของประชาชน หากมีการจัดเวทีในพื้นที่ใกล้บ้าน ควรเข้าร่วมแสดงความคิดเห็น เพราะเสียงของประชาชนมีความหมายในกระบวนการนิติบัญญัติ
• ติดตามความเคลื่อนไหวของร่างกฎหมายนี้ผ่านสื่อที่น่าเชื่อถือและเว็บไซต์ของ สปสช. อย่างสม่ำเสมอ เพราะรายละเอียดอาจเปลี่ยนแปลงได้ตลอด

พี่สยามมองว่าการที่ภาคประชาชนออกมาแสดงจุดยืนชัดเจนแบบนี้คือสัญญาณที่ดี เพราะมันหมายความว่าระบบประชาธิปไตยและการมีส่วนร่วมยังทำงานอยู่ แต่ในขณะเดียวกันก็ต้องรอดูว่าเสียงเหล่านี้จะถูกรับฟังจริงหรือไม่

ระบบบัตรทองสร้างมากว่า 20 ปีด้วยเจตนาว่า "ไม่มีใครควรล้มละลายเพราะเจ็บป่วย" การรักษาจิตวิญญาณของหลักการนี้ไว้ไม่ใช่แค่เรื่องของภาคประชาชนภาคเหนือ แต่เป็นเรื่องของคนไทยทุกคน ไม่ว่าจะอยู่ที่ไหน ใช้สิทธิอะไรก็ตาม