รัฐธรรมนูญ คืออะไร และทำไมถึงสำคัญมาก?
ถ้าจะเปรียบให้เข้าใจง่าย รัฐธรรมนูญก็คือ "กฎกติกาสูงสุดของประเทศ" เหมือนกฎของบ้านที่ทุกคนในบ้านต้องเคารพ ไม่มีใครอยู่เหนือกฎนี้ได้ ไม่ว่าจะเป็นรัฐบาล รัฐสภา หรือศาล กฎหมายทุกฉบับที่ออกมาต้องไม่ขัดกับรัฐธรรมนูญ ถ้าขัด กฎหมายนั้นก็ถือว่าใช้ไม่ได้
ประเทศไทยมีรัฐธรรมนูญมาแล้วทั้งหมด 20 ฉบับ นับตั้งแต่การเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 ซึ่งถือว่าเยอะมากเมื่อเทียบกับประเทศอื่น สหรัฐอเมริกาใช้รัฐธรรมนูญฉบับเดิมมากว่า 230 ปีแล้ว แค่แก้ไขเพิ่มเติมเป็นครั้งคราว ข้อมูลนี้มาจากสำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร ที่รวบรวมประวัติรัฐธรรมนูญไทยไว้อย่างละเอียด
กระบวนการร่างรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ มีกี่ขั้นตอน?
โดยทั่วไปในระบอบประชาธิปไตย การจะได้รัฐธรรมนูญฉบับใหม่สักฉบับต้องผ่านขั้นตอนหลักๆ ดังนี้
1. จุดเริ่มต้น — ทำไมต้องร่างใหม่?
รัฐธรรมนูญฉบับใหม่มักเกิดขึ้นจากสาเหตุหลักสองอย่าง คือ หนึ่ง — รัฐธรรมนูญเดิมถูกยกเลิกไปจากเหตุการณ์ทางการเมือง เช่น รัฐประหาร หรือสอง — มีความต้องการจากประชาชนและรัฐสภาว่ากฎกติกาเดิมไม่เหมาะกับยุคสมัยอีกต่อไป จำเป็นต้องปรับให้ทันสมัยและสะท้อนเจตนารมณ์ของประชาชนมากขึ้น
2. ตั้งองค์กรร่าง — ใครเป็นคนเขียน?
ขั้นตอนนี้สำคัญมาก เพราะ "ใครเป็นคนร่าง" มีผลโดยตรงกับเนื้อหาในรัฐธรรมนูญ โดยทั่วไปมีสองแบบหลัก
- สภาร่างรัฐธรรมนูญ (ส.ส.ร.) — คือองค์กรพิเศษที่ตั้งขึ้นมาเพื่อร่างโดยเฉพาะ สมาชิกอาจมาจากการเลือกตั้งโดยประชาชน หรือมาจากการคัดเลือกจากกลุ่มต่างๆ ในสังคม
- คณะกรรมาธิการของรัฐสภา — คือให้สมาชิกรัฐสภาที่มีอยู่แล้วเป็นคนร่างเอง ไม่ต้องตั้งองค์กรใหม่
แต่ละแบบมีข้อดีข้อเสียต่างกัน แบบ ส.ส.ร. มักได้รับการยอมรับว่ามีความเป็นตัวแทนของประชาชนมากกว่า แต่ก็ใช้เวลาและงบประมาณสูงกว่าด้วย
3. กระบวนการรับฟังความคิดเห็น — เสียงของประชาชนสำคัญแค่ไหน?
ในหลักการ กระบวนการร่างรัฐธรรมนูญที่ดีต้องเปิดให้ประชาชนมีส่วนร่วม ไม่ใช่ให้คนกลุ่มเล็กๆ นั่งร่างกันเองในห้องปิด การรับฟังความคิดเห็นอาจทำผ่านการจัดเวทีสาธารณะทั่วประเทศ การเปิดให้ยื่นข้อเสนอผ่านช่องทางออนไลน์ หรือการสำรวจความคิดเห็นจากกลุ่มต่างๆ ทั้งนักวิชาการ ภาคประชาสังคม ภาคธุรกิจ และคนธรรมดาทั่วไป
4. การพิจารณาและลงมติ — ผ่านหรือไม่ผ่าน?
เมื่อร่างเสร็จแล้ว ต้องนำเข้าสู่กระบวนการอนุมัติ ซึ่งมักผ่านสองด่านหลัก คือ รัฐสภา และประชาชน โดยรัฐสภาจะพิจารณาทีละมาตรา แก้ไขปรับแต่ง แล้วลงมติ จากนั้นในหลายประเทศรวมถึงไทย ต้องนำไปทำ ประชามติ (Referendum) คือให้ประชาชนทั้งประเทศออกเสียงว่าเห็นด้วยกับร่างรัฐธรรมนูญนี้หรือไม่
5. ประกาศใช้ — เส้นชัยที่ยังไม่ใช่จุดสิ้นสุด
เมื่อผ่านประชามติแล้ว รัฐธรรมนูญจะถูกนำขึ้นทูลเกล้าฯ และเมื่อทรงลงพระปรมาภิไธยแล้ว ก็ประกาศในราชกิจจานุเบกษาและมีผลบังคับใช้ทันที แต่นี่ไม่ใช่จุดสิ้นสุด เพราะกฎหมายลูก (กฎหมายประกอบรัฐธรรมนูญ) อีกหลายฉบับต้องออกตามมาเพื่อให้รัฐธรรมนูญใช้งานได้จริง
มุมมองของพี่สยาม — ความรู้สึกต่อเรื่องนี้
พูดตรงๆ นะ พี่สยามเติบโตมากับการเห็นรัฐธรรมนูญไทยเปลี่ยนไปหลายฉบับ แต่ละครั้งที่มีการพูดถึงรัฐธรรมนูญใหม่ มักมีทั้งความหวังและความกังวลปะปนกัน ความหวังว่ากติกาใหม่จะดีขึ้น ยุติธรรมขึ้น และความกังวลว่ากระบวนการจะโปร่งใสแค่ไหน ประชาชนจะมีส่วนร่วมจริงๆ หรือแค่ผ่านรูปแบบ สิ่งที่พี่สยามเชื่อเสมอคือ รัฐธรรมนูญที่ดีไม่ได้วัดกันที่ว่าเขียนสวยแค่ไหน แต่วัดที่ว่าคนธรรมดาทั่วไปได้รับการคุ้มครองสิทธิจริงหรือเปล่า
ผลกระทบต่อชีวิตคนไทยทั่วไป — ไม่ใช่แค่เรื่องนักการเมือง
หลายคนอาจคิดว่ารัฐธรรมนูญเป็นเรื่องไกลตัว แต่จริงๆ แล้วมันกระทบชีวิตประจำวันโดยตรง ลองดูตัวอย่าง
- สิทธิในการรับการศึกษา สิทธิในการรักษาพยาบาล สิทธิในการแสดงความคิดเห็น ล้วนถูกรับรองไว้ในรัฐธรรมนูญ
- โครงสร้างของรัฐบาล จำนวน ส.ส. วิธีเลือกตั้ง ล้วนมาจากรัฐธรรมนูญ ซึ่งส่งผลต่อว่าใครจะได้เป็นรัฐบาลและออกนโยบายอะไร
- กลไกตรวจสอบอำนาจ เช่น ศาลรัฐธรรมนูญ องค์กรอิสระต่างๆ ถ้าออกแบบดี ก็ช่วยป้องกันการใช้อำนาจโดยมิชอบได้
รัฐธรรมนูญที่ประชาชนมีส่วนร่วมในการร่าง มักได้รับการยอมรับและมีความยั่งยืนมากกว่ารัฐธรรมนูญที่ร่างโดยคนกลุ่มเล็กๆ — หลักการทั่วไปในวิชารัฐศาสตร์เปรียบเทียบ
ข้อสังเกตที่ควรจำ ก่อนจะติดตามข่าวรัฐธรรมนูญใหม่
เวลาติดตามข่าวเกี่ยวกับการร่างรัฐธรรมนูญ มีหลายอย่างที่ควรตั้งคำถาม เพื่อประเมินว่ากระบวนการนั้นโปร่งใสและเป็นธรรมหรือเปล่า
- ใครเป็นคนร่าง? มาจากการเลือกตั้ง หรือมาจากการแต่งตั้ง?
- ประชาชนมีส่วนร่วมจริงไหม? มีการรับฟังความเห็นจากทั่วประเทศหรือเฉพาะบางกลุ่ม?
- มีการทำประชามติหรือเปล่า? และเงื่อนไขในการผ่านประชามตินั้นสมเหตุสมผลแค่ไหน?
- มีระยะเวลาเพียงพอสำหรับการถกเถียงไหม? รัฐธรรมนูญที่ดีไม่ควรรีบร้อนเกินไป
พี่สยามขอแนะนำให้ทุกคนติดตามเรื่องนี้อย่างใกล้ชิด เพราะรัฐธรรมนูญฉบับใหม่จะกำหนดทิศทางประเทศไปอีกหลายสิบปี ข้อมูลที่น่าเชื่อถือหาได้จากเว็บไซต์สำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร สถาบันพระปกเกล้า และ iLaw (โครงการอินเทอร์เน็ตเพื่อกฎหมายประชาชน) ซึ่งทำงานด้านสิทธิและกฎหมายรัฐธรรมนูญโดยเฉพาะ การเข้าใจกระบวนการเหล่านี้ไม่ใช่แค่เรื่องของนักการเมือง — มันคือสิทธิขั้นพื้นฐานของเราทุกคนในฐานะพลเมืองไทย
