ตับ — อวัยวะที่ทำงานหนักโดยไม่บ่น
ถ้าพูดถึงอวัยวะที่ทำงานหนักที่สุดในร่างกาย ตับ (Liver) น่าจะติดอันดับต้น ๆ แน่นอน เพราะตับทำหน้าที่มากกว่า 500 อย่างในแต่ละวัน ไม่ว่าจะเป็นการกรองสารพิษออกจากเลือด ช่วยย่อยและเปลี่ยนอาหารให้เป็นพลังงาน สะสมวิตามินและแร่ธาตุ รวมไปถึงผลิตโปรตีนที่จำเป็นสำหรับการแข็งตัวของเลือด
แต่ที่น่ากังวลคือ ตับเป็นอวัยวะที่ "เงียบมาก" แม้จะเริ่มเสียหายก็มักไม่แสดงความเจ็บปวดให้รู้สึกชัดเจน ทำให้หลายคนรู้ตัวช้าว่าตับมีปัญหา บางรายรู้ตัวอีกทีก็เข้าสู่ระยะที่รักษาได้ยากแล้ว
พี่สยามเองก็เคยชะล่าใจกับเรื่องนี้มาก่อน เพราะคิดว่าถ้าตับมีปัญหาคงรู้สึกเจ็บหรือปวดท้องชัดเจน แต่พอได้ศึกษาข้อมูลทางการแพทย์จริง ๆ ถึงกับต้องหยุดคิดใหม่เลย เพราะสัญญาณเตือนของโรคตับหลายอย่างดูเผิน ๆ เหมือนเรื่องธรรมดาที่เราไม่ได้สนใจ
4 สัญญาณที่ตับส่งมาบอก ก่อนจะสายเกินไป
1. ผิวเหลือง ตาขาวเหลือง — สัญญาณที่มองเห็นได้ชัดที่สุด
อาการดีซ่าน (Jaundice) หรือที่คนทั่วไปรู้จักกันว่า "ตัวเหลือง ตาเหลือง" คือหนึ่งในสัญญาณที่สังเกตได้ชัดเจนที่สุดว่าตับกำลังมีปัญหา
สาเหตุมาจากสารที่ชื่อว่า บิลิรูบิน (Bilirubin) ซึ่งเกิดจากการสลายตัวของเม็ดเลือดแดงเก่า ปกติตับจะดึงสารนี้ออกจากเลือดและส่งออกทางน้ำดี แต่ถ้าตับทำงานได้ไม่ดี บิลิรูบินจะสะสมในกระแสเลือดมากขึ้น ส่งผลให้ผิวหนังและตาขาวเริ่มเปลี่ยนสีเหลือง
ถ้าสังเกตว่าตัวเองหรือคนใกล้ชิดเริ่มมีอาการเหล่านี้ โดยเฉพาะถ้าตาขาวเหลืองอย่างเห็นได้ชัด ควรรีบพบแพทย์เพื่อตรวจการทำงานของตับและระบบน้ำดีโดยเร็วที่สุด อย่ารอให้อาการหนักขึ้นก่อนค่อยไป
2. อ่อนเพลียเรื้อรัง เบื่ออาหาร คลื่นไส้ง่าย — ไม่ใช่แค่เรื่องของความเครียด
หลายคนที่นอนหลับเพียงพอแล้วแต่ตื่นมายังรู้สึกเหนื่อย ล้า ไม่มีแรง กินอาหารได้น้อยลง หรือรู้สึกคลื่นไส้บ่อย ๆ มักคิดว่าเป็นแค่ความเครียดหรือทำงานหนักเกินไป แต่จริง ๆ แล้วอาการเหล่านี้อาจเป็นสัญญาณว่าตับกำลังทำงานได้ไม่เต็มประสิทธิภาพ
เมื่อตับเสื่อมสภาพ กระบวนการเปลี่ยนอาหารให้เป็นพลังงานและการกำจัดสารพิษออกจากร่างกายจะถูกรบกวน ร่างกายจึงรู้สึกขาดพลังงานตลอดเวลา แม้จะพักผ่อนมาดีแล้วก็ตาม
ถ้าเป็นแบบนี้ติดต่อกันนานหลายสัปดาห์โดยไม่มีสาเหตุชัดเจน พี่สยามแนะนำให้ไปตรวจเลือดดูค่าการทำงานของตับ (Liver Function Test หรือ LFT) ซึ่งเป็นการตรวจที่ไม่ซับซ้อนและรู้ผลได้ค่อนข้างเร็ว
3. ปวดจุกหรือรู้สึกหนักบริเวณชายโครงขวา — อย่าเพิ่งคิดว่าเป็นแค่แก๊ส
ตับอยู่ในตำแหน่งด้านบนขวาของช่องท้อง ถ้าตับเกิดการอักเสบ บวม หรือมีความเสียหาย อาจทำให้รู้สึกปวดตื้อ ๆ จุก หรือหนักบริเวณชายโครงขวา ซึ่งหลายคนมักเข้าใจผิดว่าเป็นแก๊สในกระเพาะหรืออาการท้องอืด
แม้ว่าไม่ใช่ทุกคนที่เป็นโรคตับจะมีอาการนี้ แต่ถ้าเกิดบ่อย ๆ หรือรู้สึกว่าอาการรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ ไม่ควรปล่อยทิ้งไว้โดยไม่ตรวจ เพราะการอักเสบของตับในระยะเริ่มต้นสามารถรักษาได้ดีกว่าตอนที่ลุกลามแล้วมาก
4. ปัสสาวะสีเข้มผิดปกติ หรืออุจจาระสีซีดกว่าปกติ
นี่คือสัญญาณที่คนมักมองข้ามมากที่สุด เพราะไม่ค่อยมีใครสังเกตสีของปัสสาวะหรืออุจจาระตัวเองอย่างจริงจัง
ถ้าปัสสาวะมีสีเหลืองเข้มหรือสีน้ำตาลคล้ายน้ำชา แม้ว่าดื่มน้ำเพียงพอแล้ว นั่นอาจเป็นสัญญาณว่าบิลิรูบินถูกขับออกมากับปัสสาวะมากผิดปกติ ในทางกลับกัน ถ้าอุจจาระมีสีซีดผิดปกติ คล้ายสีดินสอพอง อาจหมายความว่าน้ำดีไหลเวียนได้ไม่ปกติ ซึ่งอาจเกี่ยวข้องกับตับหรือถุงน้ำดีมีปัญหา
ทั้งสองอาการนี้ถือเป็นสัญญาณเร่งด่วนที่ควรพบแพทย์โดยไม่ชักช้า
คนไทยกับความเสี่ยงโรคตับที่ต้องระวังเป็นพิเศษ
ต้องพูดตรง ๆ ว่าคนไทยเราอยู่ในกลุ่มที่มีความเสี่ยงต่อโรคตับค่อนข้างสูง เพราะหลายปัจจัยที่พบได้ทั่วไปในชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะเป็นการดื่มแอลกอฮอล์ การรับประทานอาหารที่มีไขมันสูง หรือการติดเชื้อไวรัสตับอักเสบบีและซี (Hepatitis B และ C) ซึ่งข้อมูลจากกระทรวงสาธารณสุขระบุว่าคนไทยติดเชื้อไวรัสตับอักเสบบีมากถึงประมาณ 4-5 ล้านคน และหลายคนไม่รู้ตัวด้วยซ้ำ
นอกจากนี้ โรคตับคั่งไขมัน (Non-Alcoholic Fatty Liver Disease หรือ NAFLD) ก็กำลังเป็นปัญหาที่พบมากขึ้นในสังคมไทย เนื่องจากพฤติกรรมการกินอาหารแปรรูป ของทอด น้ำตาลสูง รวมกับการนั่งทำงานติดโต๊ะทั้งวัน ซึ่งล้วนเป็นปัจจัยเสี่ยงโดยตรง
"ตับที่เสียหายในช่วงแรกสามารถฟื้นฟูได้ แต่ถ้าปล่อยไว้จนถึงขั้นตับแข็ง (Cirrhosis) หรือมะเร็งตับ โอกาสรักษาให้หายขาดจะยากขึ้นมาก" — ข้อมูลจากสมาคมโรคตับแห่งประเทศไทย
ดูแลตับให้ดี ไม่ต้องรอให้ป่วยก่อน
ถ้าอยากให้ตับทำงานได้ยาวนาน พี่สยามรวบรวมคำแนะนำจากข้อมูลทางการแพทย์มาให้ดังนี้
- ลดหรืองดแอลกอฮอล์ — แอลกอฮอล์คือศัตรูอันดับหนึ่งของตับ การดื่มต่อเนื่องแม้ในปริมาณน้อยก็สะสมความเสียหายได้ตลอดเวลา
- กินอาหารให้หลากหลายและสมดุล — เน้นผักใบเขียว ผลไม้ ธัญพืช ลดอาหารทอด อาหารแปรรูป และน้ำตาล
- ดื่มน้ำให้เพียงพอ — อย่างน้อยวันละ 6-8 แก้ว เพื่อช่วยระบบขับถ่ายสารพิษออกจากร่างกาย
- ออกกำลังกายสม่ำเสมอ — ช่วยลดไขมันสะสมในตับและรักษาน้ำหนักให้อยู่ในเกณฑ์ปกติ
- ระวังการใช้ยาและอาหารเสริม — ยาบางชนิด รวมถึงสมุนไพรบางประเภทมีผลต่อตับ ควรปรึกษาแพทย์ก่อนทานเสมอ ไม่ซื้อยากินเองโดยไม่จำเป็น
- ตรวจสุขภาพประจำปี — โดยเฉพาะผู้ที่มีความเสี่ยง เช่น ผู้ที่ดื่มแอลกอฮอล์เป็นประจำ ผู้ที่น้ำหนักเกิน หรือผู้ที่มีประวัติครอบครัวเป็นโรคตับ ควรตรวจค่าการทำงานของตับอย่างน้อยปีละหนึ่งครั้ง
มุมมองพี่สยาม: อย่าประมาทกับอวัยวะที่ไม่เคยบ่น
สิ่งที่พี่สยามกังวลมากที่สุดเกี่ยวกับเรื่องนี้คือ "วัฒนธรรมรอให้หนักก่อนค่อยไปหาหมอ" ที่ฝังรากลึกในสังคมไทย หลายคนมักคิดว่าอาการพวกนี้เป็นแค่เรื่องเล็กน้อย เดี๋ยวก็หายเอง ทั้งที่จริง ๆ แล้วการตรวจเจอโรคตับในระยะต้นนั้นต่างกันมากกับการรู้ตัวตอนที่ตับแข็งหรือมีมะเร็งแล้ว
ถ้าคุณมีอาการใดอาการหนึ่งใน 4 ข้อที่พี่สยามเล่ามา แม้แต่ข้อเดียว พี่สยามอยากให้ลองนัดตรวจสักครั้ง ไม่ต้องรอให้ครบทุกอาการก่อน เพราะตับมักไม่บอกล่วงหน้าว่าจะพัง และเมื่อมันพังแล้ว ค่าใช้จ่ายในการรักษา ทั้งเงินทอง ทั้งเวลา และทั้งความสุขในชีวิต หนักกว่าค่าตรวจเลือดธรรมดาหลายเท่าแน่นอน
ดูแลตับ ก็คือดูแลชีวิต เรื่องนี้ไม่ควรผลัดวันประกันพรุ่ง
