ทำไมไทยถึงโดนฝนถล่มหนักทุกปี ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ
ทุกปีช่วงกลางปีจนถึงปลายปี คนไทยจะคุ้นเคยกับข่าวฝนตกหนัก น้ำท่วม ถนนจม ซึ่งหลายคนอาจคิดว่า "ก็แค่ฝน" แต่จริงๆ แล้วเบื้องหลังมีระบบอากาศที่ซับซ้อนพอสมควร และถ้าเราเข้าใจมัน เราจะรับมือได้ดีขึ้นมากครับ
ตามข้อมูลของกรมอุตุนิยมวิทยา ประเทศไทยอยู่ภายใต้อิทธิพลของ มรสุมตะวันตกเฉียงใต้ ในช่วงเดือนพฤษภาคมถึงตุลาคมของทุกปี ซึ่งพัดพาความชื้นจากมหาสมุทรอินเดียและทะเลอันดามันเข้ามา เมื่อรวมกับ ร่องมรสุม (Monsoon Trough) ที่พาดผ่านพื้นที่ภาคเหนือและภาคอีสาน ก็ยิ่งทำให้ฝนตกหนักเป็นวงกว้างได้ง่ายมาก
ร่องมรสุมคืออะไร ทำไมถึงน่ากลัว
ร่องมรสุม (Monsoon Trough) คือแนวบริเวณที่อากาศร้อนชื้นจากสองทิศทางมาบรรจบกัน ทำให้เกิดการยกตัวของอากาศสูงขึ้น จนกลายเป็นกลุ่มเมฆฝนขนาดใหญ่ ลองนึกภาพง่ายๆ ว่ามันเหมือนสายพานลำเลียงความชื้นขนาดยักษ์ที่ทอดยาวขวางประเทศ ทุกพื้นที่ที่อยู่ใต้ร่องนี้มีโอกาสโดนฝนหนักสูงมาก
ยิ่งเมื่อมีปัจจัยเสริมอย่าง หย่อมความกดอากาศต่ำ หรือพายุโซนร้อนจากฝั่งมหาสมุทรแปซิฟิกเข้ามาเกี่ยวข้อง ปริมาณฝนก็ยิ่งสูงขึ้นอีกหลายเท่าตัว นั่นคือเหตุผลที่บางปีฝนดูหนักกว่าปกติอย่างเห็นได้ชัด
สัญญาณเตือนที่คนทั่วไปมักมองข้าม
พี่สยามเองตอนทำงานออฟฟิศก็เคยมองข้ามสัญญาณพวกนี้มาตลอด จนวันหนึ่งจมอยู่กลางรถติดท่ามกลางน้ำท่วมถนน ถึงได้รู้ว่าควรอ่านสัญญาณให้ออก ลองดูสัญญาณเหล่านี้ครับ
- ท้องฟ้ามืดครึ้มเร็วผิดปกติ โดยเฉพาะช่วงบ่าย หากมองเห็นก้อนเมฆสีเทาเข้มทะมึนรูปคล้ายทั่งตีเหล็ก (เรียกว่าเมฆ Cumulonimbus) นั่นคือสัญญาณฝนฟ้าคะนองรุนแรงใกล้มาแล้ว
- ลมเปลี่ยนทิศกะทันหัน จากที่นิ่งๆ แล้วดันแรงขึ้นอย่างรวดเร็ว เป็นสัญญาณว่าพายุฝนกำลังเข้าใกล้
- กลิ่นดินหรือกลิ่นหญ้าชัดขึ้น บางคนเรียกว่า "กลิ่นฝน" เกิดจากสารเคมี Petrichor ที่ดินปล่อยออกมา บ่งบอกว่าความชื้นในอากาศสูงมากแล้ว
- แมลงบินต่ำผิดปกติ สัตว์หลายชนิดรับรู้ความดันอากาศที่เปลี่ยนแปลงได้ดีกว่ามนุษย์ ถ้าเห็นมดขนไข่ขึ้นที่สูงหรือแมลงปอบินต่ำ ฝนใกล้มาแล้ว
- ติดตามการแจ้งเตือนจากกรมอุตุฯ ผ่านแอป Thai Weather หรือเว็บ tmd.go.th ซึ่งจะระบุพื้นที่เสี่ยงได้ชัดเจน
น้ำท่วมฉับพลัน vs น้ำท่วมขัง ต่างกันอย่างไร ต้องรับมือต่างกันแค่ไหน
คนส่วนใหญ่มักเหมารวมว่า "น้ำท่วมก็คือน้ำท่วม" แต่จริงๆ แล้วมีความต่างที่สำคัญมากครับ
น้ำท่วมฉับพลัน (Flash Flood)
เกิดขึ้นเร็วมากภายใน 6 ชั่วโมงหลังฝนตกหนัก มักเกิดในพื้นที่ลาดเชิงเขา หุบเขา หรือริมน้ำ น้ำมีกำลังแรง พัดพาทุกอย่างในทางได้ อันตรายถึงชีวิต หากอยู่ในพื้นที่เสี่ยง ต้องอพยพขึ้นที่สูงทันทีโดยไม่รอดูสถานการณ์
น้ำท่วมขัง
เกิดในพื้นที่ลุ่มหรือเมืองที่ระบายน้ำไม่ทัน น้ำค่อยๆ เพิ่มระดับ อันตรายน้อยกว่าแต่สร้างความเสียหายต่อทรัพย์สินมาก ต้องเตรียมย้ายของขึ้นที่สูง ไม่ขับรถลุยน้ำโดยไม่รู้ความลึก เพราะรูระบายน้ำที่ฝาเปิดอยู่อาจดูดคนลงไปได้
เตรียมตัวอย่างไรก่อนและระหว่างฤดูฝนหนัก
นี่คือสิ่งที่พี่สยามแนะนำจากประสบการณ์และข้อมูลจากหน่วยงานด้านภัยพิบัติครับ ไม่ใช่แค่ทฤษฎี แต่ใช้ได้จริงในชีวิตประจำวัน
- เช็กแผนอพยพของชุมชน รู้ไว้ว่าจุดรวมพลหรือศูนย์อพยพใกล้บ้านอยู่ที่ไหน ทำก่อนจะมีเหตุฉุกเฉิน
- เตรียมถุงฉุกเฉิน (Go Bag) ใส่ยา เอกสารสำคัญ (สำเนา) น้ำดื่ม อาหารแห้ง ไฟฉาย และแบตเตอรี่สำรอง ไว้พร้อมหยิบได้ทันที
- ทำความสะอาดท่อระบายน้ำรอบบ้าน ใบไม้และขยะที่อุดตันคือสาเหตุหลักของน้ำท่วมขังในชุมชนเมือง
- ไม่จอดรถในพื้นที่เสี่ยงน้ำท่วม โดยเฉพาะใต้สะพาน ริมคลอง หรือที่ลุ่มต่ำ
- ติดตั้งแอปแจ้งเตือนภัย เช่น แอปของกรมอุตุนิยมวิทยา หรือเปิดการแจ้งเตือน Emergency Alert บนมือถือ
- คุยกับครอบครัว วางแผนว่าถ้าเกิดเหตุฉุกเฉินจะพบกันที่ไหน ใครรับเด็กและผู้สูงอายุ
กลุ่มที่ต้องระวังเป็นพิเศษ
ถ้าในบ้านหรือชุมชนมีกลุ่มคนเหล่านี้ ต้องวางแผนช่วยเหลือไว้ล่วงหน้าครับ เพราะพวกเขาอพยพหรือรับมือด้วยตัวเองได้ยากกว่าคนทั่วไป
- ผู้สูงอายุที่เดินลำบากหรืออาศัยอยู่คนเดียว
- คนพิการหรือผู้ป่วยติดเตียง
- เด็กเล็กที่ยังช่วยตัวเองไม่ได้
- แรงงานต่างด้าวที่อาจไม่เข้าใจการแจ้งเตือนภาษาไทย
มุมมองของพี่สยาม: ฝนหนักคือเรื่องปกติ แต่ความประมาทไม่ใช่
ถ้าพี่สยามพูดตรงๆ ก็คือ ฤดูมรสุมในไทยเป็นเรื่องที่เราคาดเดาได้ล่วงหน้า ไม่ใช่ภัยพิบัติที่มาโดยไม่มีสัญญาณเตือน กรมอุตุนิยมวิทยาออกพยากรณ์ทุกวัน มีแอป มีระบบแจ้งเตือน แต่หลายครั้งคนเราก็ยังเลือกที่จะไม่สนใจจนกว่าจะโดนด้วยตัวเอง
สิ่งที่น่าเป็นห่วงคือกลุ่มคนที่อยู่ในพื้นที่เสี่ยงอย่างเชิงเขาหรือริมน้ำ ซึ่งมักเป็นชุมชนที่ทรัพยากรน้อย ไม่มีรถหนี ไม่มีสัญญาณอินเทอร์เน็ตรับการแจ้งเตือน พวกเขาต้องการความช่วยเหลือเชิงระบบจากหน่วยงานรัฐ ไม่ใช่แค่การออกประกาศเตือนผ่านเว็บ
สำหรับคนเมืองอย่างเราๆ อย่างน้อยที่สุดก็คือดูพยากรณ์อากาศก่อนออกจากบ้าน ไม่ขับรถลุยน้ำท่วม และช่วยกันแจ้งข่าวในชุมชนเมื่อมีเตือนภัย เท่านี้ก็ช่วยลดความสูญเสียได้มากแล้วครับ
ฝนไม่ใช่ศัตรู แต่ความไม่พร้อมรับมือต่างหากที่เป็นปัญหา — พี่สยาม
